Akkermansia ve Probiyotikler: Bağırsak ve Kilo Hakkında 7 Gerçek

Akkermansia muciniphila, kalın bağırsağın mukus tabakasında yaşayan, bağırsak bariyerini güçlendiren ve metabolik sağlıkla ilişkilendirilen yeni nesil bir probiyotik bakteridir. Son yıllarda “zayıflatan bakteri” diye anılmaya başlandı. Kulağa çok çekici geliyor: bir kapsül alıyorsunuz, bağırsağınızdaki dengeler değişiyor ve kilo vermek kolaylaşıyor. Peki bilim gerçekten bunu mu söylüyor? Bu yazıda probiyotiklerin ve Akkermansia’nın kiloyla ilişkisini, abartısız bir şekilde, elimizdeki en güncel insan çalışmalarıyla birlikte ele alıyorum.

Konu Türkiye için özellikle önemli. Ülke çapında yapılan TURDEP-II çalışmasında yetişkinlerde obezite sıklığı yüzde 36, diyabet sıklığı yüzde 16,5 olarak bulundu ve obezite on iki yılda yüzde 40 arttı. Bu kadar yaygın bir sorunda insanların “kolay bir çözüm” araması çok anlaşılır. Benim amacım size neyin işe yaradığını, neyin henüz kanıtlanmadığını ve paranızı nereye harcamanın daha mantıklı olduğunu net bir şekilde göstermek.

Bağırsak mikrobiyotası nedir, kiloyla ne ilgisi var?

Bağırsak mikrobiyotası, sindirim kanalımızda yaşayan trilyonlarca bakteri, mantar ve virüsten oluşan topluluktur. Bu topluluk sadece sindirime yardım etmez; vitamin üretir, bağışıklık sistemini eğitir, bağırsak duvarının sağlamlığını korur ve beyne giden sinyalleri etkiler. Bu yüzden bazı araştırmacılar mikrobiyotayı neredeyse “ayrı bir organ” gibi tarif eder.

Mikrobiyotanın kiloyla ilişkisini gösteren en çarpıcı deneylerden biri 2013 yılında Science dergisinde yayımlandı. Araştırmacılar, biri zayıf diğeri obez olan ikizlerin bağırsak bakterilerini mikropsuz farelere aktardı. Aynı yemi yiyen fareler arasında obez ikizden bakteri alanlar daha fazla yağ biriktirdi. Bu deney mikrobiyotanın kilo üzerinde nedensel bir rol oynayabileceğini düşündürdü.

Bakteriler kiloyu hangi yollarla etkiler?

• Enerji hasadı: Bazı bakteri toplulukları liflerden daha fazla kalori çıkarabilir.
• Kısa zincirli yağ asitleri: Lifin bakterilerce fermente edilmesiyle oluşan bütirat, propiyonat gibi maddeler tokluk hormonlarını (GLP-1, PYY) uyarır.
• Bağırsak bariyeri: Bariyer zayıfladığında bakteri parçaları (LPS) kana geçer ve düşük dereceli, sessiz bir iltihaba yol açar. Bu iltihap insülin direncini artırır.
• Safra asitleri ve iştah: Bakteriler safra asitlerini dönüştürerek metabolizmayı ve iştah sinyallerini etkiler.

Burada önemli bir not düşmek gerekiyor: mikrobiyota kiloyu etkileyen pek çok faktörden yalnızca biridir. Genetik, uyku, stres, fiziksel aktivite, kas kütlesi ve en başta beslenme düzeni çok daha büyük bir pay taşır. Mikrobiyota bu tablonun “ayar düğmelerinden” biridir, ana şalter değildir.

Probiyotik, prebiyotik ve postbiyotik arasındaki fark

Uluslararası Probiyotik ve Prebiyotik Bilimsel Derneği’nin (ISAPP) tanımına göre probiyotik, yeterli miktarda alındığında kişinin sağlığına fayda sağlayan canlı mikroorganizmalardır. Bu tanımın iki kritik parçası var: “canlı” ve “kanıtlanmış fayda”. Yani her fermente ürün ya da her bakteri içeren kapsül otomatik olarak probiyotik sayılmaz.

Akkermansia’yı bu tabloda ilginç kılan şey, pastörize edilerek öldürüldüğünde bile etkisini sürdürmesi, hatta bazı çalışmalarda canlı halinden daha etkili bulunmasıdır. Bu yüzden teknik olarak Akkermansia takviyelerinin bir kısmı aslında postbiyotik sınıfına girer.

Probiyotikler kilo verdirir mi?

Kısa cevap: çok az. Uzun cevap için iki büyük meta-analize bakmak gerekiyor.

Obesity Reviews dergisinde yayımlanan ve 15 randomize kontrollü çalışmayı birleştiren analizde, fazla kilolu ve obez bireylerde probiyotik kullanımı plaseboya göre vücut ağırlığını ortalama 0,6 kg, beden kitle indeksini 0,27 birim azalttı. Etki istatistiksel olarak anlamlıydı ama araştırmacıların da vurguladığı gibi küçüktü. Çalışmaların süresi 3 ile 12 hafta arasındaydı.

2019’da BMJ Open’da yayımlanan daha geniş bir analiz 105 çalışmayı ve 6826 kişiyi kapsadı. Burada fazla kilolu (ama obez olmayan) kişilerde probiyotiklerle yaklaşık 0,9 kg kilo kaybı, 1,3 cm bel çevresi azalması ve iç organ yağında küçük bir azalma görüldü. Tip 2 diyabetlilerde açlık şekeri ve HbA1c’de, yağlı karaciğeri olanlarda ise karaciğer enzimlerinde düzelme saptandı. Dikkat çekici olan şu: obez grupta kilo üzerine anlamlı etki görülmedi.

Akkermansia muciniphila nedir?

Akkermansia muciniphila, adını bağırsak duvarını kaplayan mukusu (müsin) besin olarak kullanmasından alır. Sağlıklı yetişkinlerin bağırsağında küçük ama önemli bir paya sahiptir. İlginç bir şekilde mukusu “yerken” mukus üretimini de uyarır; yani bağırsak bariyerinin yenilenmesine katkıda bulunur.

Akkermansia’yı ünlü yapan, obezite ve tip 2 diyabetli kişilerde daha düşük düzeylerde bulunmasıdır. 2013’te PNAS dergisinde yayımlanan öncü çalışmada obez ve diyabetik farelere Akkermansia verildiğinde yağ kütlesi, iltihap belirteçleri ve insülin direnci azaldı, bağırsak bariyeri güçlendi. Gut dergisinde yayımlanan bir insan çalışmasında ise diyet programına giren obez bireylerden başlangıçta Akkermansia düzeyi yüksek olanların insülin duyarlılığı, kan yağları ve vücut yağ dağılımı açısından daha iyi sonuç aldığı görüldü.

Ölü bakteri neden işe yarıyor?

2017’de Nature Medicine’de yayımlanan çalışma şaşırtıcı bir bulgu ortaya koydu: Akkermansia pastörize edilip öldürüldüğünde etkisi kaybolmuyor, hatta güçleniyordu. Bunun nedeni bakterinin dış zarındaki Amuc_1100 adlı bir proteindi. Bu protein bağırsak hücrelerindeki bağışıklık reseptörlerine bağlanarak hücreler arası bağlantıları sıkılaştırıyor ve bariyeri güçlendiriyordu. Pastörizasyon ısıya dayanıklı bu proteini korurken bakterinin canlı olmasından kaynaklanabilecek riskleri ortadan kaldırıyor.

Akkermansia ve GLP-1 bağlantısı

GLP-1, bağırsaktaki L hücrelerinden salgılanan doğal bir tokluk hormonudur. Wegovy, Ozempic ve Mounjaro gibi ilaçlar bu hormonun etkisini taklit eder. Akkermansia’nın bu sisteme dokunduğunu gösteren en ilginç veri 2021’de Nature Microbiology’de yayımlandı: araştırmacılar Akkermansia’nın salgıladığı P9 adlı bir proteinin farelerde GLP-1 salınımını artırdığını ve kahverengi yağ dokusunda ısı üretimini uyardığını gösterdi.

Bu bulgu “Akkermansia doğal bir Ozempic’tir” şeklinde yorumlanıyor; bu bir abartıdır. İlaçlar kandaki GLP-1 etkisini doğal düzeyin çok üzerine çıkarır ve haftalarca sürdürür. Bakterinin uyardığı salınım ise fizyolojik sınırlar içindedir. Yine de 2026’da yayımlanan 142 kişilik çok merkezli bir çalışmada pastörize Akkermansia kullanan bazı alt gruplarda şeker yüklemesi sonrası GLP-1 yanıtının plaseboya göre arttığı görüldü. Yani mekanizma insanda da var gibi görünüyor ama etkisi ilaçlarla kıyaslanamayacak kadar mütevazıdır.

İnsan çalışmaları ne gösteriyor?

Akkermansia ile ilgili heyecanın büyük kısmı hayvan deneylerine dayanıyordu. Son beş yılda ise insan çalışmaları birikmeye başladı. Bunları kronolojik sırayla özetleyeyim:

2019: İlk insan çalışması

Nature Medicine’de yayımlanan bu pilot çalışmada fazla kilolu ve insülin direnci olan 32 gönüllü üç ay boyunca canlı ya da pastörize Akkermansia veya plasebo kullandı. Ürün güvenli ve iyi tolere edildi. Pastörize Akkermansia grubunda insülin duyarlılığı yaklaşık yüzde 29 arttı, kandaki insülin düzeyi yüzde 34 ve toplam kolesterol yüzde 9 azaldı. Vücut ağırlığında yaklaşık 2,3 kg azalma eğilimi vardı ama bu fark istatistiksel olarak anlamlı değildi.

2025: Tip 2 diyabette “başlangıç düzeyi” bulgusu

Cell Metabolism’de yayımlanan 12 haftalık, 58 kişilik bir çalışmada fazla kilolu tip 2 diyabetlilere canlı Akkermansia verildi. Genel grupta plaseboya göre fark çıkmadı. Ancak bağırsağında başlangıçta Akkermansia düzeyi düşük olanlarda bakteri yerleşti ve kilo, yağ kütlesi ve HbA1c anlamlı şekilde düştü. Zaten yüksek Akkermansia’sı olanlarda ise hiçbir fayda görülmedi. Bu, kişiselleştirilmiş tedavi açısından çok değerli bir bulgu.

2026: Verilen kiloyu korumak

Bence şu ana kadarki en anlamlı çalışma 2026’da yine Nature Medicine’de yayımlandı. Hollanda’da 90 fazla kilolu ve obez yetişkin önce 8 haftalık düşük kalorili diyetle en az yüzde 8 kilo verdi. Ardından 24 hafta boyunca serbest ama sağlıklı beslenirken pastörize Akkermansia veya plasebo aldı. Plasebo grubu ortalama 3,2 kg geri alırken Akkermansia grubu yalnızca 1,2 kg geri aldı. Yine başlangıçtaki Akkermansia düzeyi yanıtla ilişkiliydi ve ciddi bir yan etki görülmedi.

Bu bulgu önemli çünkü obezite tedavisinin en zor kısmı kilo vermek değil, verilen kiloyu korumaktır. Bununla birlikte çalışma kısa sürelidir ve bağımsız ekiplerce tekrarlanması gerekir. Ayrıca bu alandaki bazı çalışmaların, Akkermansia ürünü geliştiren şirketlerle bağlantılı araştırmacılar tarafından yürütüldüğünü de bilmek gerekir. Bu sonuçları geçersiz kılmaz ama temkinli okumayı gerektirir.

Probiyotik ve Akkermansia hakkında 7 gerçek

1. Probiyotiklerin kilo üzerine etkisi küçüktür. Meta-analizlerde ortalama 0,6 ile 0,9 kg arasında bir fark görülür.
2. Etki suşa özgüdür. “Probiyotik” tek bir ürün değildir; her bakteri suşu ayrı bir ilaç gibi değerlendirilmelidir.
3. Probiyotikler bağırsağa kalıcı olarak yerleşmeyebilir. 2018’de Cell’de yayımlanan bir çalışmada bazı kişilerin bağırsağı yeni bakterileri kabul ederken bazılarınınki direnç gösterdi.
4. Antibiyotik sonrası rastgele probiyotik her zaman iyi değildir. Aynı ekibin çalışmasında antibiyotik sonrası çoklu suşlu probiyotik, kişinin kendi mikrobiyotasının toparlanmasını geciktirdi.
5. Akkermansia’nın etkisi kilo vermekten çok metabolizma ve kilo korumada belirgindir. İnsülin duyarlılığı ve kilo geri alımı en tutarlı bulgulardır.
6. Başlangıç düzeyi belirleyicidir. Akkermansia’sı zaten yüksek olan birine ek Akkermansia vermek fayda sağlamayabilir.
7. Beslenme, takviyeden önce gelir. Lif, polifenol ve fermente gıdalar mikrobiyotayı her gün, ücretsiz ve yan etkisiz şekilde besler.

Akkermansia’yı beslenmeyle desteklemek

Akkermansia düzeyini artırmanın en güvenilir yolu, bakteriye uygun bir ortam hazırlamaktır. Hayvan çalışmalarında kızılcık ve üzüm gibi polifenolden zengin gıdaların Akkermansia’yı artırdığı ve diyetle oluşan obeziteye karşı koruduğu gösterildi. İnsanlarda da lifi ve polifenolü yüksek bir beslenme düzeni genel olarak daha çeşitli bir mikrobiyotayla ilişkilidir.

Türk mutfağı bu açıdan çok şanslı. Uzak ülkelerden gelen pahalı “süper gıdalara” ihtiyacınız yok:

• Polifenol kaynakları: Nar, siyah üzüm, vişne, karadut, zeytinyağı, yeşil çay, kakao oranı yüksek bitter çikolata (az miktarda).
• Lif ve dirençli nişasta: Kuru fasulye, nohut, yeşil ve kırmızı mercimek, bulgur, yulaf, pişirilip soğutulmuş patates ve pilav, enginar, pırasa, kuru soğan, sarımsak.
• Fermente gıdalar: Ev yoğurdu, kefir, ayran, ev turşusu, tarhana. Türkiye’de yapılan bir hayvan çalışmasında kefir ve tarhananın yüksek yağlı diyetle beslenen farelerde kilo artışını ve mikrobiyota bozulmasını sınırladığı bildirildi.
• Omega-3: Hamsi, sardalya, uskumru gibi yağlı balıklar.

Bir ilacın da Akkermansia ile ilişkisi dikkat çekicidir: metformin. Gut dergisinde yayımlanan bir fare çalışmasında metforminin kan şekerini düzeltici etkisinin bir kısmının Akkermansia artışıyla ilişkili olduğu gösterildi.

Tokluk hormonunu beslenmeyle desteklemenin diğer yollarını doğal GLP-1 nasıl artırılır ve GLP-1 artıran besinler ve takviyeler yazılarımda ayrıntılı olarak anlattım.

Takviye kullanacaksanız neye dikkat etmeli?

Avrupa Gıda Güvenliği Otoritesi (EFSA) 2021’de pastörize Akkermansia’yı belirli bir günlük doza kadar yeni gıda olarak güvenli kabul etti. Bu bir “zayıflama ilacı” onayı değil, güvenlik değerlendirmesidir. Bir probiyotik veya Akkermansia ürünü seçecekseniz şu sorulara cevap arayın:

• Suş adı yazıyor mu? Sadece cins adı (ör. “Lactobacillus”) değil, suş kodu da belirtilmeli. Çalışmalar suş düzeyinde yapılır.
• Bakteri sayısı ne kadar ve son kullanma tarihine kadar garanti ediliyor mu? Üretim tarihindeki sayı değil, raf ömrü sonundaki sayı önemlidir.
• Akkermansia canlı mı, pastörize mi? Avrupa’da güvenlik onayı alan form pastörize olandır.
• Ürünün kendisiyle yapılmış bir insan çalışması var mı? Başka bir bakteriyle yapılmış çalışma sizin ürününüzü kanıtlamaz.
• Fiyat ve beklenti dengeli mi? Aylık maliyeti yüksek ürünlerde beklenen faydanın küçük olabileceğini hesaba katın.

Kimler dikkatli olmalı?

Sağlıklı bireylerde probiyotikler genellikle güvenlidir. Ancak bağışıklığı baskılanmış kişiler (kemoterapi, organ nakli, yüksek doz kortizon kullananlar), damar içi kalıcı kateteri olanlar, ağır pankreatit geçirenler, kısa bağırsak sendromu olanlar ve kritik hastalar takviye başlamadan önce mutlaka hekimine danışmalıdır. Hamilelik ve emzirme döneminde de karar hekimle birlikte verilmelidir.

Obezite tedavisinde mikrobiyotanın yeri

Mikrobiyota, obezite tedavisinin her basamağında devreye girer. Obezite cerrahisinden sonra bağırsak bakterilerinin hızla ve kalıcı olarak değiştiği bilinmektedir; 2016’da Genome Medicine’de yayımlanan bir çalışmada gastrik bypass sonrası mikrobiyotanın ilk üç ayda belirgin şekilde değiştiği ve bu değişikliğin bir yıl boyunca sürdüğü gösterildi. Benzer şekilde GLP-1 ilaçları, metformin ve diyet değişiklikleri de mikrobiyotayı etkiler.

Bu nedenle ben mikrobiyotayı ayrı bir tedavi olarak değil, bütüncül bir planın parçası olarak görüyorum. Obezite cerrahisi ya da tüp mide sonrasında lif, protein ve fermente gıda dengesi kurmak; ilaç tedavisi gören hastalarda kabızlık ve şişkinlik gibi sindirim şikayetlerini yönetmek; kilo verdikten sonra kiloyu korumak için beslenmeyi düzenlemek bu planın parçalarıdır. Meta4 Programı içinde metabolizma, beslenme ve davranış birlikte ele alınır; mikrobiyota da bu metabolik bütünün bir parçasıdır. Konuya daha geniş bir çerçeveden bakmak isterseniz fonksiyonel tıp yaklaşımımızı da inceleyebilirsiniz.

Bu konuları videolarla da anlatıyorum. Obezite, metabolizma ve bağırsak sağlığıyla ilgili içerikler için Cerrah ve Ötesi YouTube kanalına göz atabilirsiniz.

Sıkça sorulan sorular

Probiyotik kullanmak kilo aldırır mı?

Hayır. Probiyotiklerin kilo aldırdığını gösteren güvenilir bir insan verisi yoktur. Meta-analizlerde fazla kilolu kişilerde küçük bir kilo kaybı görülmüştür. Ancak bazı probiyotik içecekler ve meyveli yoğurtlar şeker içerebilir; etiketi kontrol etmek gerekir.

Akkermansia takviyesi kilo verdirir mi?

Mevcut insan çalışmalarında Akkermansia’nın tek başına belirgin bir kilo kaybı sağladığı gösterilmedi. En güçlü bulgular insülin duyarlılığının artması ve diyetle verilen kilonun geri alınmasının azalmasıdır. Etkinin, bağırsağında Akkermansia düzeyi düşük olan kişilerde daha belirgin olduğu görülüyor.

Akkermansia hangi besinlerde bulunur?

Akkermansia gıdalarla doğrudan alınan bir bakteri değildir; zaten bağırsağımızda yaşar. Nar, üzüm, vişne gibi polifenolden zengin meyveler, baklagiller, yulaf ve zeytinyağı gibi gıdalar onun çoğalması için uygun ortam hazırlar.

Zayıflama iğnesi kullanırken probiyotik alabilir miyim?

Sağlıklı bir kişide genellikle bir sakıncası yoktur ve kabızlık gibi sindirim şikayetlerinde bazı suşlar yardımcı olabilir. Ancak probiyotik, GLP-1 ilacının etkisini artırmak amacıyla değil, sindirim konforu için düşünülmelidir. Kullanmadan önce sizi izleyen hekime danışmanız en doğrusudur.

Kefir ve yoğurt probiyotik takviyesinin yerini tutar mı?

Her gün düzenli tüketilen ev yoğurdu ve kefir, canlı bakteri ve protein için değerli kaynaklardır ve çoğu kişi için takviyeden daha mantıklı bir başlangıçtır. Belirli bir hastalık için belirli bir suş gerekiyorsa hekim takviye önerebilir.

Mikrobiyota testi yaptırmalı mıyım?

Ticari dışkı mikrobiyota testleri bugün için tedaviyi yönlendirecek standart bir araç değildir. Sonuçlar laboratuvarlar arasında farklılık gösterebilir ve “ideal mikrobiyota” diye kesin bir tanım yoktur. Gelecekte Akkermansia düzeyine göre kişiye özel tedavi mümkün olabilir, ancak bu henüz araştırma aşamasındadır.

Obezite ameliyatından sonra probiyotik kullanmalı mıyım?

Ameliyat sonrası mikrobiyota zaten büyük ölçüde değişir. Rutin probiyotik kullanımı için güçlü bir kanıt yoktur; şişkinlik, ishal veya kabızlık gibi şikayetlerde cerrahınız ve diyetisyeninizle birlikte karar vermek gerekir.

Kaynaklar

1. Satman I, et al. Twelve-year trends in the prevalence and risk factors of diabetes and prediabetes in Turkish adults (TURDEP-II). Eur J Epidemiol. 2013. doi:10.1007/s10654-013-9771-5
2. Ridaura VK, et al. Gut microbiota from twins discordant for obesity modulate metabolism in mice. Science. 2013. doi:10.1126/science.1241214
3. Hill C, et al. ISAPP consensus statement on the scope and appropriate use of the term probiotic. Nat Rev Gastroenterol Hepatol. 2014. doi:10.1038/nrgastro.2014.66
4. Borgeraas H, et al. Effects of probiotics on body weight, BMI, fat mass and fat percentage in subjects with overweight or obesity: a meta-analysis. Obes Rev. 2018. doi:10.1111/obr.12626
5. Koutnikova H, et al. Impact of bacterial probiotics on obesity, diabetes and NAFLD related variables: a systematic review and meta-analysis. BMJ Open. 2019. doi:10.1136/bmjopen-2017-017995
6. Everard A, et al. Cross-talk between Akkermansia muciniphila and intestinal epithelium controls diet-induced obesity. PNAS. 2013. doi:10.1073/pnas.1219451110
7. Dao MC, et al. Akkermansia muciniphila and improved metabolic health during a dietary intervention in obesity. Gut. 2016. doi:10.1136/gutjnl-2014-308778
8. Plovier H, et al. A purified membrane protein from Akkermansia muciniphila or the pasteurized bacterium improves metabolism in obese and diabetic mice. Nat Med. 2017. doi:10.1038/nm.4236
9. Yoon HS, et al. Akkermansia muciniphila secretes a GLP-1-inducing protein that improves glucose homeostasis. Nat Microbiol. 2021. doi:10.1038/s41564-021-00880-5
10. Depommier C, et al. Supplementation with Akkermansia muciniphila in overweight and obese human volunteers: a proof-of-concept exploratory study. Nat Med. 2019. doi:10.1038/s41591-019-0495-2
11. Zhang Y, et al. Akkermansia muciniphila supplementation in patients with overweight/obese type 2 diabetes: efficacy depends on its baseline levels in the gut. Cell Metab. 2025. doi:10.1016/j.cmet.2024.12.010
12. Mount S, et al. Pasteurized Akkermansia muciniphila for weight loss maintenance in people with overweight and obesity: a controlled randomized trial. Nat Med. 2026. doi:10.1038/s41591-026-04394-7
13. Suenaert P, et al. Effect of pasteurized Akkermansia muciniphila on insulin sensitivity, body composition, and GLP-1 production in subjects with metabolic syndrome. Gut Microbes. 2026. doi:10.1080/19490976.2026.2690689
14. Zmora N, et al. Personalized gut mucosal colonization resistance to empiric probiotics. Cell. 2018. doi:10.1016/j.cell.2018.08.041
15. Suez J, et al. Post-antibiotic gut mucosal microbiome reconstitution is impaired by probiotics and improved by autologous FMT. Cell. 2018. doi:10.1016/j.cell.2018.08.047
16. Anhê FF, et al. A polyphenol-rich cranberry extract protects from diet-induced obesity in association with increased Akkermansia spp. Gut. 2015. doi:10.1136/gutjnl-2014-307142
17. Shin NR, et al. An increase in the Akkermansia spp. population induced by metformin treatment improves glucose homeostasis in diet-induced obese mice. Gut. 2014. doi:10.1136/gutjnl-2012-303839
18. Tarakci NG, et al. Probiotic foods are effective on weight loss, biochemical parameters, and intestinal microbiota in Wistar albino rats with obese microbiota. Int J Clin Pract. 2022. doi:10.1155/2022/4569100
19. Palleja A, et al. Roux-en-Y gastric bypass surgery of morbidly obese patients induces swift and persistent changes of the individual gut microbiota. Genome Med. 2016. doi:10.1186/s13073-016-0312-1
20. EFSA NDA Panel. Safety of pasteurised Akkermansia muciniphila as a novel food. EFSA Journal. 2021. doi:10.2903/j.efsa.2021.6780