MOTS-c Nedir? Mitokondri Peptidi Hakkında 7 Bilimsel Gerçek

MOTS-c nedir? MOTS-c (Mitochondrial Open reading frame of the Twelve S rRNA type-c), mitokondri DNA’sındaki 12S rRNA geninin içinde saklı küçük bir okuma çerçevesinden üretilen, 16 amino asitlik bir mitokondri peptididir. 2015 yılında keşfedilen bu molekül, hücrelerin enerji santrali olarak bildiğimiz mitokondrilerin aslında vücuda “mesaj gönderen” birer sinyal merkezi de olduğunu gösteren en çarpıcı örneklerden biri oldu.

Son birkaç yılda MOTS-c, sosyal medyada “egzersiz hapı”, “metabolik sıfırlama peptidi” gibi iddialı isimlerle anılmaya başladı. Ekim 2026’da ABD Sağlık Bakanlığı’nın (HHS) MOTS-c’nin de aralarında bulunduğu altı peptidin eczanelerde hazırlanmasına geçici olarak göz yummasıyla ilgi daha da arttı. Peki bilim bu molekül hakkında gerçekten ne söylüyor? Bu yazıda MOTS-c hakkında bilinenleri, bilinmeyenleri ve obezite tedavisinde bugün nerede durduğunu sade bir dille anlatıyorum.

MOTS-c nedir? Mitokondri peptidi ne demek?

MOTS-c nedir sorusunu yanıtlamak için önce mitokondrinin kendi genetik yapısına bakmak gerekir. Hücrelerimizde iki ayrı genetik arşiv bulunur. Birincisi, hücre çekirdeğindeki ve anne ile babadan gelen DNA’dır. İkincisi ise mitokondrilerin içindeki, yalnızca anneden aktarılan küçük, halka şeklindeki mitokondri DNA’sıdır. Uzun yıllar mitokondri DNA’sının yalnızca enerji üretimine ait birkaç proteini şifrelediği düşünüldü.

2000’li yıllarda bu DNA’nın içinde, daha önce fark edilmemiş çok kısa okuma çerçevelerinin bulunduğu anlaşıldı. Bunlardan üretilen küçük moleküllere mitokondri kaynaklı peptidler adı verildi. Humanin ve SHLP ailesi bu grubun bilinen üyeleridir. MOTS-c ise 12S rRNA geninden üretilen ve metabolizmaya etkisiyle öne çıkan üyedir.

Bu peptidlerin ortak özelliği, mitokondrinin çekirdeğe ve hatta kan yoluyla diğer organlara “durum raporu” göndermesini sağlamalarıdır. Yani mitokondri yalnızca enerji üreten pasif bir yapı değil, vücudun metabolik dengesine aktif olarak katılan bir iletişim merkezidir. Bu bakış açısı, longevity ve metabolik tıp alanında yeni bir araştırma kapısı açtı.

MOTS-c nasıl çalışır?

MOTS-c’nin etkisini anlamak için önce AMPK adlı enzimi tanımak gerekir. AMPK, hücrenin “yakıt göstergesi” gibidir. Enerji azaldığında devreye girer, hücreyi şeker ve yağ yakmaya yönlendirir, insülin duyarlılığını artırır. Egzersizin ve metformin gibi bazı ilaçların metabolik faydalarının önemli bir kısmı bu enzim üzerinden gerçekleşir.

Folat döngüsü ve AMPK

MOTS-c’yi ilk tanımlayan çalışmada, peptidin hücre içinde folat döngüsünü ve buna bağlı pürin yapımını yavaşlattığı gösterildi. Bu yavaşlama, AICAR adlı bir ara ürünün birikmesine yol açar. AICAR da AMPK’yı aktive eder. Sonuçta kas hücresi şekeri daha verimli kullanmaya başlar. Araştırmacılar MOTS-c’nin ana hedef organının iskelet kası olduğunu bildirdi.

Mitokondriden çekirdeğe mesaj

2018’de yayımlanan bir çalışma daha da şaşırtıcı bir bulgu ortaya koydu. Hücre şeker kısıtlaması veya oksidatif stres gibi bir zorlanmayla karşılaştığında MOTS-c mitokondriden çıkıp hücre çekirdeğine geçiyor ve burada çok sayıda genin çalışmasını düzenliyordu. Bu genlerin önemli bir kısmı, hücreyi oksidatif strese karşı koruyan antioksidan yanıt genleriydi. Böylece ilk kez mitokondri DNA’sında şifrelenen bir molekülün çekirdekteki genleri yönettiği gösterilmiş oldu.

Kas dokusu üzerindeki etkiler

Sonraki çalışmalarda MOTS-c’nin CK2 adlı bir enzime doğrudan bağlandığı ve kasta bu enzimi aktive ettiği bildirildi. Farelerde MOTS-c verilmesi kas erimesini önledi ve kasın şeker alımını artırdı. Başka bir çalışmada ise MOTS-c’nin kas yıkımını hızlandıran miyostatin sinyalini baskıladığı gösterildi. Bu bulgular, özellikle kilo verirken kas kütlesini korumanın önemini bilen biri için ilgi çekicidir. Ancak hepsinin hayvan ve hücre deneyleri olduğunu unutmamak gerekir.

Hayvan çalışmaları ne gösteriyor?

MOTS-c nedir ve ne yapar sorusuna verilen yanıtların neredeyse tamamı fare çalışmalarına dayanır. Bu çalışmaların öne çıkan bulguları şunlardır:

• Obezite ve insülin direnci: Yüksek yağlı diyetle beslenen farelerde MOTS-c, kilo alımını ve insülin direncinin gelişmesini önledi. Yaşa bağlı insülin direncinde de benzer bir koruyucu etki görüldü.
• Yağlı karaciğer: Obez farelerde MOTS-c, yağ yakımını artırarak karaciğerde yağ birikimini azalttı.
• Menopoz modeli: Yumurtalıkları alınarak menopoz benzeri durum oluşturulan farelerde MOTS-c, kahverengi yağ dokusunu aktive etti; kilo alımını ve insülin direncini önledi.
• Fiziksel kapasite: Genç, orta yaşlı ve yaşlı farelerde fiziksel performansı artırdı. Çok ileri yaşta, haftada üç kez başlanan MOTS-c uygulaması bile yaşlı farelerin fiziksel kapasitesini iyileştirdi.
• Gebelik diyabeti: Gebelik diyabeti oluşturulan farelerde kan şekerini ve insülin direncini düzeltti.

Bu sonuçlar umut verici. Ancak tıp tarihinde farede mucize gibi görünüp insanda işe yaramayan çok sayıda molekül var. Farelerin metabolizması, yaşam süresi ve ilaçlara yanıtı insandan belirgin şekilde farklıdır. Bu nedenle hayvan verisi, ancak iyi tasarlanmış insan çalışmalarıyla doğrulandığında klinik bir anlam kazanır.

İnsanlarda ne biliyoruz?

İnsanlarla ilgili MOTS-c verileri iki ayrı gruba ayrılır. Birincisi, vücudun kendi ürettiği MOTS-c düzeylerini ölçen gözlemsel çalışmalar. İkincisi ise dışarıdan MOTS-c veya benzeri bir molekül verilen tedavi çalışmaları. Bu ikisini karıştırmamak çok önemlidir.

Egzersiz MOTS-c’yi artırıyor

Nature Communications’ta yayımlanan 2021 tarihli çalışmada, sağlıklı erkeklerde egzersizin hem iskelet kasındaki hem de kandaki MOTS-c düzeyini artırdığı gösterildi. Bu bulgu, MOTS-c’nin egzersizin metabolik faydalarına aracılık eden moleküllerden biri olabileceğini düşündürüyor. Çalışma küçük ve yalnızca erkeklerden oluşan bir grupta yapıldı.

Obez bireylerde kan düzeyleri

Burada tablo beklenenden daha karmaşık. Şili’de yapılan küçük bir çalışmada zayıf ve obez bireylerin kan MOTS-c düzeyleri benzer bulundu. Türkiye’den, Gülhane Tıp Fakültesi’nden 2025’te yayımlanan çalışma da aynı sonuca ulaştı: Obezitesi olan 48 kişi ile normal kilolu 37 kişi arasında MOTS-c düzeyi açısından anlamlı fark yoktu. İlginç olarak MOTS-c düzeyi yaşla azalıyor, insülin direnci arttıkça ise yükseliyordu. Bu durum, vücudun artan metabolik strese bir telafi yanıtı verdiğini düşündürebilir. Ancak bu, “obezlerde MOTS-c eksik, dışarıdan verelim” yorumunu desteklemiyor.

Japonya’dan genetik bir ipucu

Doğu Asya’ya özgü bir mitokondri DNA varyantı (m.1382A>C), MOTS-c’nin 14. amino asidini değiştirerek daha az etkili bir form oluşturur. Japon erkeklerde bu varyantı taşıyanlarda, yaşa ve fiziksel aktiviteye bağlı olarak sarkopeni ve tip 2 diyabet riskinin daha yüksek olduğu bildirildi. Bu tür genetik veriler, MOTS-c’nin insanda da biyolojik bir rolü olduğunu destekleyen dolaylı kanıtlardır. İzmir’de ergenlerle yapılan bir çalışmada ise katılımcıların hiçbiri bu varyantı taşımıyordu; bu da varyantın Türkiye’de nadir olduğunu düşündürüyor.

Tek insan tedavi çalışması: CB4211

Dışarıdan verilen bir MOTS-c türevinin insanda test edildiği bilinen tek çalışma, CohBar şirketinin geliştirdiği CB4211 adlı analogla yapıldı. Şirketin 2021’de duyurduğu ön sonuçlara göre, karaciğer yağlanması olan obez hastalara dört hafta boyunca günde bir kez deri altı enjeksiyon yapıldı. Tedavi grubunda 11, plasebo grubunda 9 hasta vardı. Karaciğer enzimlerinden ALT tedavi grubunda yüzde 21 azalırken plasebo grubunda yüzde 4 arttı. Kan şekerinde düşüş ve vücut ağırlığında azalma eğilimi bildirildi. Karaciğer yağı ise iki grupta da benzer oranda azaldı. En sık yan etki enjeksiyon yerinde geçici reaksiyonlardı.

Bu sonuçları değerlendirirken üç noktayı akılda tutmak gerekir. Birincisi, çalışma çok küçük ve kısa sürelidir. İkincisi, sonuçlar ilacı geliştiren şirketin basın açıklamasıyla duyurulmuştur ve hakemli bir dergide tam makale olarak bulunmamaktadır. Üçüncüsü, CB4211 MOTS-c’nin kendisi değil, değiştirilmiş bir analogudur. İnternette satılan MOTS-c ürünleri için bu sonuçlar geçerli sayılamaz.

MOTS-c, obezite ve insülin direnci

Türkiye, obezite ve diyabetin en hızlı arttığı ülkelerden biri. Ülke genelinde 26.499 yetişkinle yapılan TURDEP-II çalışmasında obezite sıklığı yüzde 36, diyabet sıklığı ise yüzde 16,5 olarak bulundu. On iki yılda obezite yüzde 40, diyabet yüzde 90 artmıştı. Bu tablo karşısında insülin direncini kıran yeni moleküllere ilginin artması çok anlaşılır.

Ancak bugün obezite tedavisinde elimizde kanıt düzeyi çok yüksek seçenekler zaten var. GLP-1 ilaçları binlerce hastanın katıldığı randomize kontrollü çalışmalarla test edildi. Obezite cerrahisi ise on yıllara uzanan takip verileriyle hem kilo kaybında hem de diyabetin düzelmesinde etkinliğini kanıtladı. MOTS-c ise henüz bu yolun en başında. Bir hastaya kanıtı güçlü tedavileri bırakıp MOTS-c’ye yönelmesini önermek bugün için bilimsel olarak savunulamaz.

Bununla birlikte MOTS-c araştırmaları bize çok değerli bir şey öğretiyor: Kas dokusu ve mitokondri sağlığı, metabolik hastalıkların merkezinde yer alıyor. Kilo verme sürecinde kas kaybını önlemek, düzenli kuvvet ve dayanıklılık egzersizi yapmak ve mitokondri işlevini desteklemek, hangi tedavi seçilirse seçilsin başarının temel taşlarıdır.

Yasal durum: ABD, Türkiye ve doping listesi

ABD’de ne değişti?

ABD Sağlık Bakanlığı, 30 Ekim 2026’da yayımladığı geçici bir politikayla, MOTS-c dahil altı peptidin belirli koşullarla eczanelerde hazırlanmasına yaptırım uygulamayacağını açıkladı. MOTS-c için yalnızca deri altı veya kas içi enjeksiyon formuna izin verildi. Bu düzenleme bir FDA onayı değildir. FDA’nın kendi uzmanları, bu peptidlerin hiçbirinin insan klinik verisi yetersiz olduğu için listeye girme kriterlerini karşılamadığı sonucuna varmıştı. HHS’nin gerekçesi, yurt dışından gelen ve denetimsiz “araştırma amaçlı” ürünlerin yaygın kullanımını daha kontrollü bir kanala yönlendirmektir.

Türkiye’de durum

MOTS-c Türkiye’de ruhsatlı bir ilaç değildir ve gıda takviyesi kategorisinde de yer almaz. ABD’deki düzenleme Türkiye’deki yasal durumu değiştirmez. Sosyal medyada veya internet sitelerinde “FDA izin verdi” ifadesiyle satılan ürünler yanıltıcıdır.

Sporcular için uyarı

Dünya Anti-Doping Ajansı (WADA), MOTS-c’yi metabolik düzenleyiciler arasında, AMPK aktivatörü olarak yasaklı listeye almıştır. Yasak hem müsabaka içinde hem de müsabaka dışında geçerlidir. Lisanslı sporcuların MOTS-c kullanması doping sayılır.

Riskler ve bilinmeyenler

MOTS-c’nin güvenliği hakkında bildiklerimiz, bildiklerimizden çok daha azdır. Öne çıkan endişeler şunlardır:

• Uzun süreli güvenlik verisi yok: İnsanlarda en uzun kontrollü kullanım dört haftadır. Aylar veya yıllar süren kullanımın etkileri bilinmiyor.
• Ürün kalitesi: İnternetten satılan ürünlerin içeriği, saflığı, dozu ve sterilitesi güvence altında değildir. Enjeksiyonluk ürünlerde bakteri bulaşı ciddi enfeksiyonlara yol açabilir.
• Doz belirsizliği: İnsanda etkili ve güvenli bir doz tanımlanmamıştır. Sosyal medyada paylaşılan protokollerin bilimsel bir dayanağı yoktur.
• Hücresel yaşlanma sorusu: Laboratuvar ortamında yapılan bir çalışmada mitokondri kaynaklı peptidlerin bazı koşullarda hücresel yaşlanmayı hızlandırabildiği bildirildi. Bu bulgunun insandaki anlamı bilinmiyor; ama “her koşulda yararlı” varsayımını sorgulatıyor.
• Kanser ilişkisi: Bazı laboratuvar çalışmalarında MOTS-c’nin belirli kanser hücrelerini baskıladığı bildirilse de, AMPK ve hücre çoğalması üzerindeki etkilerinin farklı dokulardaki sonuçları tam olarak aydınlatılmış değildir.
• İlaç etkileşimleri: Diyabet ilaçları, GLP-1 tedavileri veya insülinle birlikte kullanımı hiç araştırılmamıştır. Teorik olarak kan şekeri düşüklüğü riski göz ardı edilmemelidir.

Vücudun kendi MOTS-c üretimini artırmak

MOTS-c nedir diye araştıranların çoğu bir enjeksiyon arayışında. Oysa MOTS-c hakkındaki en sağlam insan verisi, aslında hepimizin ücretsiz ulaşabileceği bir şeyi işaret ediyor: egzersiz. Hareket ettiğinizde kaslarınız kendi MOTS-c’sini üretir ve kana salar. Üstelik egzersiz bunu yaparken yüzlerce başka faydalı sinyal molekülünü de devreye sokar.

Mitokondri sağlığını desteklemek için bilimsel temeli güçlü adımlar şunlardır:

1. Düzenli aerobik egzersiz: Haftada en az 150 dakika tempolu yürüyüş, bisiklet veya yüzme.
2. Kuvvet antrenmanı: Haftada 2–3 gün direnç egzersizi, kas kütlesini ve mitokondri sayısını korur.
3. Yeterli protein: Özellikle kilo verirken kas kaybını önlemek için.
4. Kaliteli uyku: Uyku eksikliği insülin direncini ve mitokondri işlevini olumsuz etkiler.
5. Kan şekeri dengesi: Rafine karbonhidrat ve şekerli içecekleri azaltmak.

Bu konuları YouTube kanalımda da düzenli olarak anlatıyorum. Bir hastaya “MOTS-c enjeksiyonu” önermek yerine, kendi MOTS-c fabrikasını çalıştıracak bir yaşam düzeni kurmasına yardım etmek, bugünkü bilgilerimizle çok daha akılcı bir yaklaşımdır.

MOTS-c hakkında 7 bilimsel gerçek

Sıkça sorulan sorular

MOTS-c nedir, ne işe yarar?

MOTS-c nedir sorusunun kısa yanıtı: mitokondri DNA’sında şifrelenen, kasta şeker kullanımını artıran 16 amino asitlik bir peptid. Hayvanlarda metabolizmayı iyileştirdiği gösterildi; insanda tedavi olarak etkinliği kanıtlanmadı.

MOTS-c zayıflatır mı?

Farelerde yüksek yağlı diyete bağlı kilo alımını önlediği gösterildi. İnsanlarda ise kilo verdirdiğini kanıtlayan yayımlanmış bir çalışma yoktur. Tek insan çalışmasında dört haftada yalnızca kilo kaybı yönünde bir eğilim bildirildi.

MOTS-c FDA onaylı mı?

Hayır. ABD’de Ekim 2026’da yayımlanan geçici politika, eczanelerin belirli koşullarla MOTS-c hazırlamasına yaptırım uygulanmayacağını söyler. Bu bir onay değildir; FDA’nın kendi değerlendiricileri insan verisini yetersiz bulmuştur.

Türkiye’de MOTS-c kullanmak yasal mı?

MOTS-c Türkiye’de ruhsatlı bir ilaç değildir ve takviye olarak da satılamaz. İnternette satılan ürünlerin yasal bir dayanağı ve kalite güvencesi yoktur.

MOTS-c ile GLP-1 ilaçları birlikte kullanılabilir mi?

Bu kombinasyon hiç araştırılmamıştır. Etkileşimleri ve olası kan şekeri düşüklüğü riski bilinmediği için hekim önerisi olmadan birlikte kullanılmamalıdır.

Kandaki MOTS-c düzeyi ölçülebilir mi?

Araştırma laboratuvarlarında ELISA yöntemiyle ölçülebilir, ancak rutin klinik kullanımda bir test değildir. Normal değer aralığı tanımlanmamıştır ve sonucun tedavi kararına bir katkısı yoktur.

MOTS-c’yi doğal yollarla artırmak mümkün mü?

Evet. İnsan çalışmaları, egzersizin hem kas dokusundaki hem de kandaki MOTS-c düzeyini artırdığını göstermiştir. Düzenli aerobik egzersiz ve kuvvet antrenmanı en güvenilir yoldur.

Sporcular MOTS-c kullanabilir mi?

Hayır. MOTS-c, Dünya Anti-Doping Ajansı’nın yasaklı listesinde metabolik düzenleyici olarak yer alır ve her zaman yasaktır.

Kaynaklar

1. Lee C, et al. The mitochondrial-derived peptide MOTS-c promotes metabolic homeostasis and reduces obesity and insulin resistance. Cell Metab. 2015. doi:10.1016/j.cmet.2015.02.009
2. Kim KH, et al. The mitochondrial-encoded peptide MOTS-c translocates to the nucleus to regulate nuclear gene expression in response to metabolic stress. Cell Metab. 2018. doi:10.1016/j.cmet.2018.06.008
3. Reynolds JC, et al. MOTS-c is an exercise-induced mitochondrial-encoded regulator of age-dependent physical decline and muscle homeostasis. Nat Commun. 2021. doi:10.1038/s41467-020-20790-0
4. Kumagai H, et al. MOTS-c modulates skeletal muscle function by directly binding and activating CK2. iScience. 2024. doi:10.1016/j.isci.2024.111212
5. Kumagai H, et al. MOTS-c reduces myostatin and muscle atrophy signaling. Am J Physiol Endocrinol Metab. 2021. doi:10.1152/ajpendo.00275.2020
6. Kim SJ, et al. The mitochondrial-derived peptide MOTS-c is a regulator of plasma metabolites and enhances insulin sensitivity. Physiol Rep. 2019. doi:10.14814/phy2.14171
7. Lu H, et al. MOTS-c peptide regulates adipose homeostasis to prevent ovariectomy-induced metabolic dysfunction. J Mol Med. 2019. doi:10.1007/s00109-018-01738-w
8. Cataldo LR, et al. Plasma MOTS-c levels are associated with insulin sensitivity in lean but not in obese individuals. J Investig Med. 2018. doi:10.1136/jim-2017-000681
9. Özkaya DY, et al. MOTS-c levels in individuals with and without obesity and its association with inflammation, insulin resistance and endothelial dysfunction. Arch Endocrinol Metab. 2025. doi:10.20945/2359-4292-2025-0063
10. Filibeli BE, et al. Are serum MOTS-c levels and MOTS-c m.1382A>C polymorphism related to polycystic ovary syndrome? Arch Endocrinol Metab. 2026. doi:10.20945/2359-4292-2026-0031
11. Mendelsohn AR, Larrick JW. Mitochondrial-derived peptides exacerbate senescence. Rejuvenation Res. 2018. doi:10.1089/rej.2018.2114
12. Satman I, et al. Twelve-year trends in the prevalence and risk factors of diabetes and prediabetes in Turkish adults (TURDEP-II). Eur J Epidemiol. 2013. doi:10.1007/s10654-013-9771-5
13. Zheng Y, et al. MOTS-c: A promising mitochondrial-derived peptide for therapeutic exploitation. Front Endocrinol. 2023. doi:10.3389/fendo.2023.1120533
14. U.S. Department of Health and Human Services. Enforcement Discretion Policy Regarding 503A Compounding Using Certain Peptide Bulk Drug Substances. Federal Register, 30 Ekim 2026. federalregister.gov
15. CohBar Inc. Positive topline results from the Phase 1a/1b study of CB4211 (basın açıklaması, şirket kaynaklı). 2021. biospace.com
16. WADA Prohibited List, S4 Hormones and Metabolic Modulators. dshs-koeln.de

Bu içerik yalnızca genel bilgilendirme amaçlıdır ve tıbbi tavsiye niteliği taşımaz. Herhangi bir ilacın başlanması, dozunun değiştirilmesi veya bırakılması; yalnızca sizi izleyen hekim tarafından, kişisel sağlık geçmişiniz göz önünde bulundurularak yönlendirilmelidir. Bu yazıda yer alan hiçbir bilgi, doktor tavsiyesinin ya da bireysel tedavi planının yerini tutmaz. Sağlığınızla ilgili tüm kararlarınızı mutlaka bir uzmana danışarak alınız. İçerik, Op. Dr. Fırat Tutal tarafından güncel tıbbi literatür ve klinik deneyim temel alınarak hazırlanmıştır.